In het afgelopen decennium hebben een reeks lekken van interne bronnen licht geworpen op de complexe systemen van witwassen, belastingontduiking en fraude die door bepaalde landen en vermogende individuen worden gepleegd. Het diepgravende werk van internationale journalisten bij het publiceren van de misstanden heeft de fundamenten van de financiële wereld, de AML- en belastingregelgeving doen schudden, wat heeft geleid tot de ontwrichting van oude en corrupte structuren.
Datalekken zoals de Panama Papers, Offshore Leaks, Swiss Leaks of Paradise Papers hebben allemaal invloed gehad op onze perceptie van de financiële wereld en haar duistere kant. Hun onthullingen hebben talloze financiële misdragingen blootgelegd van personen over de hele wereld – van politici die exorbitante winsten verborgen voor het belastingstelsel van hun land, tot beroemdheden die hun bezittingen verhullen achter brievenbusfirma's in verre oorden, tot het intrinsieke web van offshore-entiteiten gelinkt aan invloedrijke personen.
Transparency International schat dat belastingontduiking, diefstal, corruptie, omkoping en andere illegale activiteiten ontwikkelingslanden jaarlijks $1,26 biljoen kosten, of ruwweg het equivalent van de economieën van Zwitserland, Zuid-Afrika en België samen. In de Europese Unie gaat jaarlijks ongeveer $132 miljard verloren aan corruptie.
De tsunami van schandalen en ongeloof die door de verschillende rapporten is veroorzaakt, helpt het financiële landschap te hervormen en brokkelt langzaam de geheime systemen af die de wereldeconomieën hebben verzwakt.
Hoe werden de financiële lekken blootgelegd?
De lekken en rapporten hadden niet kunnen bestaan zonder de hulp van moedige klokkenluiders. In 2016 lekte een persoon onder het pseudoniem Joe Doe 11,5 miljoen documenten met in totaal 2,6 terabyte aan gegevens van het advocatenkantoor Mossack Fonseca naar de Duitse krant Süddeutsche Zeitung, waarmee het enorme financiële onrecht werd blootgelegd dat bekend zou worden als de Panama Papers. In een openbare verklaring getiteld The Revolution Will Be Digitized legde Doe uit dat ze de documenten hadden onthuld om de wereldwijde financiële corruptie en de groeiende inkomensongelijkheid aan te kaarten.
Hoewel de meeste klokkenluiders nobele bedoelingen hadden, waren er enkele uitzonderingen. In 2008 stal Hervé Falciani, voormalig software-ingenieur bij HSBC Private Bank, gegevens die het belastingontwijkingsschema van 100.000 klanten en 20.000 offshore-bedrijven met rekeningen bij HSBC blootlegden. Bekend als Swiss Leaks, wordt dit beschouwd als het grootste lek in de Zwitserse bankgeschiedenis.
De heer Falciani vluchtte aanvankelijk met de gegevens naar Libanon, in de hoop geld te verdienen door ze aan lokale banken te verkopen en een nieuw leven te beginnen. Hij werd gevonden en gearresteerd, en na te zijn vrijgelaten na een verhoor vluchtte de heer Falciani naar Frankrijk, waar hij de informatie aan de Franse autoriteiten overhandigde, wat leidde tot een wereldwijd onderzoek.
Risico's voor klokkenluiders
Klokkenluiders lopen tal van risico's, waaronder chantage, fysiek letsel, bedreigingen, blacklisting, reputatieschade, professionele represailles, beschuldigingen van verraad en in bepaalde landen de doodstraf. In 2012 verklaarde David Paul Weber, voormalig assistent-inspecteur bij de Amerikaanse Securities and Exchange Commission (SEC), dat hij na het melden van wangedrag en beschuldigingen van buitenlandse spionage tegen effectenbeurzen met betaald verlof was gestuurd en vals werd beschuldigd van ernstige bedreigingen, waaronder het meenemen van wapens naar het werk.
Hoe werden de financiële lekken gepubliceerd?
De meeste klokkenluiders namen contact op met journalisten om de gegevens die ze hadden verkregen te overhandigen. De enorme hoeveelheid informatie was onmogelijk te verwerken door een handvol journalisten, en kranten deelden hun bewijsmateriaal met het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ).
Het ICIJ is een in de VS gevestigde non-profitorganisatie met een netwerk van 267 onderzoeksjournalisten uit meer dan 100 landen en gebieden. Ze werken ook samen met meer dan 100 mediaorganisaties, waaronder grote bedrijven zoals de New York Times, de Guardian en de BBC, evenals kleinere regionale non-profit onderzoeksorganisaties. Het ICIJ analyseert niet alleen de datalekken, maar publiceert ze ook op hun website, waardoor de namen van de blootgestelde personen en bedrijven voor iedereen toegankelijk zijn. De informatie is ook beschikbaar in screeningfeeds die door financiële instellingen worden gebruikt.
Om de gigantische hoeveelheid documenten te kunnen doorzoeken, gebruiken ICIJ-journalisten verschillende versleutelde technologische hulpmiddelen. De eerste is een beveiligd forum, vergelijkbaar met een gewone social media-app, waarmee journalisten hun ontdekkingen kunnen posten. De tweede is Blacklight, een database die wordt gebruikt om te zoeken naar namen, landen en bronnen, gevolgd door het derde hulpmiddel, Graph genaamd, een app die de verbanden tussen personen en bedrijven visualiseert.
Recentelijk is het ICIJ ook begonnen met het gebruik van een AI-machine learning-model dat in staat is om soortgelijke documenten te vinden tussen stapels gegevens, zoals belastingaangiften of bedrijfsformulieren van hetzelfde bedrijf. In 2021 werden het ICIJ, samen met de Global Alliance for Tax Justice, genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede voor het blootleggen van illegale geldstromen en het bestrijden van de circulatie van zwart geld.
De volledige lijst van datalekken
Hieronder vindt u een vergelijkende tabel van de verschillende lekken die tot nu toe zijn onthuld:
Naam | Jaar | Landen | Gegevens | Wie | Wat | Samenvatting |
|---|---|---|---|---|---|---|
Offshore Leaks | 2013 |  | 260 GB | 130.000 rekeningen | Belastingfraude | Grootste slag destijds tegen internationale belastingfraude, ontmaskering van offshore-rekeningen en entiteiten van invloedrijke personen. |
Lux Leaks | 2014 |  | 4.4 GB | 340 bedrijven | Belastingontwijking | Onderzoek naar PricewaterhouseCoopers en belastingontwijkingsschema's voor hun klanten tussen 2002 en 2010. |
Swiss Leaks | 2015 |  | 3.3 GB | 100.000 individuen en 200.000 offshore-bedrijven | Belastingontduiking | Ontmaskerde een aanzienlijk belastingontwijkingsschema uitgevoerd door HSBC via haar Zwitserse dochteronderneming. |
Panama Papers | 2016 |  | 2.6 TB | 214.488 offshore-bedrijven | Belastingontduiking, fraude en witwassen | Ontmaskerde de talloze offshore-entiteiten gecreëerd door het Panamese advocatenkantoor en zakelijke dienstverlener Mossack Fonseca. |
Bahamas Leaks | 2016 |  | 38 GB | 175.888 brievenbusfirma's | Belastingontduiking | Legde brievenbusfirma's en trusts bloot van invloedrijke personen die tussen 1990 en 2016 op de Bahama's waren opgericht voor belastingontwijking. |
Paradise Papers | 2017 | | 1.4 TB | 120.000 individuen en bedrijven | Belastingontduiking | Onthulde offshore-investeringen van beroemdheden en invloedrijke personen via het advocatenkantoor Appleby en de zakelijke dienstverleners Estera en Asiaciti Trust. |
West Africa Leaks | 2018 |  | N.V.T. | Honderden bedrijven | Belastingontduiking en witwassen | Ontdekte hoe multinationals en internationale politici West-Afrikaanse landen gebruiken om hun bezittingen te verbergen en belastingen te ontwijken ten koste van de armen. |
Mauritius Leaks | 2019 |  | N.V.T. | 200.000+ bedrijven | Belastingontduiking | Legde bloot hoe Mauritius een bloeiend financieel centrum en belastingparadijs was geworden voor internationale multinationals. |
Luanda Leaks | 2020 |  | 356 GB | 400 bedrijven | Belastingontduiking en corruptie | Onthulde hoe de prominente Angolese zakenvrouw Isabel dos Santos haar fortuin vergaarde ten koste van het Angolese volk. |
Pandora Papers | 2021 | | 2.9 terabytes | 100+ invloedrijke figuren | Belastingontduiking en corruptie | Legde geheime offshore-rekeningen bloot van beroemdheden, politici, zakenmensen, enz. en overtrof de Panama Papers qua hoeveelheid gegevens. |
Suisse Secrets | 2022 | | 18.000 bankrekeningen | 30.000 klanten | Belastingontduiking, corruptie, witwassen | Ontdekte rekeningen bij Credit Suisse van criminelen gelinkt aan mensenhandel, corruptie, drugs, enz. tussen 1940 en 2010. |
Wie werd er blootgesteld in de datalekken?
Politici, staatshoofden, acteurs, muzikanten, televisieberoemdheden, leden van koninklijke families, ondernemers en andere invloedrijke personen werden blootgesteld in de verschillende lekken. Hieronder vindt u een korte lijst van enkele van de meest opmerkelijke of bekende namen en in welk lek ze verschenen:
1. Formule 1-coureur Lewis Hamilton beschermde miljoenen dollars aan belastingen op zijn luxe privéjet - Paradise Papers
2. Belgisch-Israëlische diamantmagnaat Erez Dayelot, die in verband wordt gebracht met bloeddiamanten, omkoping en wapenhandel - Swiss Leaks
3. De koning van Saoedi-Arabië Salman van Saoedi-Arabië - Panama Papers
4. Bono, zanger van de beroemde rockband U2, bezat een Litouws winkelcentrum als belastingconstructie - Paradise Papers
5. De nalatenschap van Koningin Elizabeth II investeerde miljoenen in een offshore-portfolio die bedrijven omvatte die beschuldigd werden van roofzuchtige kredietverlening - Paradise Papers
7. The Walt Disney Company, Skype en Koch Industries hadden rekeningen in Luxemburg om enorme belastingaftrek te krijgen - LuxLeaks
Belastingontwijking kan schadelijk zijn voor de samenleving. Het draagt bij aan de toename van de belastingdruk op ingezeten belastingbetalers, de groei van ongelijkheid tussen burgers, de stroom van crimineel geld, het verbergen van criminele activa en ondermijnt de legitimiteit van de staat. Fondsen worden ook weggehaald van publieke goederen die nodig zijn voor het welzijn van burgers, zoals sociale huisvesting of energie.
Wat was de impact van de financiële lekken?
De lekken en rapporten hadden gunstige effecten op nationale en internationale wetgeving, waardoor overheden en internationale unies actie ondernamen om de toestand van de financiële wereld te verbeteren. Hieronder vindt u een selectie van enkele van de belangrijkste wijzigingen die na de schandalen zijn doorgevoerd:
1. EU-Bijzondere Commissie voor fiscale rulings – naar aanleiding van LuxLeaks in 2015 richtte het Europees Parlement een bijzondere commissie voor fiscale rulings op. Na een onderzoek naar verschillende lidstaten en bedrijven, herintroduceerde de commissie het idee van de Gemeenschappelijke Geconsolideerde Heffingsgrondslag voor de Vennootschapsbelasting in Europa, wat een gemeenschappelijk Europees belastingstelsel zou creëren. In hetzelfde jaar introduceerde de Europese Commissie ook het idee van een systeem van automatische uitwisseling van informatie over fiscale rulings in de EU, bekend als het Tax Transparency Package. De bijzondere commissie werd in 2016 opnieuw geactiveerd.
2. De EU-klokkenluidersrichtlijn – de gevaren die de vele klokkenluiders liepen bij het blootleggen van de verschillende financiële onrechtvaardigheden, brachten de EU ertoe om in 2019 een klokkenluidersbeschermingsrichtlijn uit te vaardigen. De richtlijn biedt harmonisatie in de EU-lidstaten en zorgt voor meer rechtszekerheid en sterkere rechten en plichten voor klokkenluiders in de private en publieke sector.
3. Incorporation Transparency and Law Enforcement Assistance Act – Na de Panama Papers dienden leden van het Amerikaanse Ministerie van Financiën, het Huis van Afgevaardigden van de staat New York en anderen een wetsvoorstel in dat ervoor zou zorgen dat "personen die bedrijven of vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid oprichten in de Verenigde Staten de uiteindelijk begunstigden van die bedrijven of vennootschappen openbaar maken." Het wetsvoorstel moet nog worden goedgekeurd.
4. BVI Openbaar Register van Bedrijfseigenaren – De geheimhoudingsregels van de Britse Maagdeneilanden hebben een prominente rol gespeeld in schandalen zoals de Panama Papers, Paradise Papers en Offshore Leaks. In 2020 kondigde de premier en minister van Financiën van de BVI, Andrew Fahie, in het Huis van Afgevaardigden aan dat de regering werkt aan "een openbaar toegankelijk register van uiteindelijk belanghebbenden voor bedrijven." Het register zal in 2023 worden aangenomen.
5. Amerikaanse wetgeving inzake belastingfraude – In de VS kondigden aanklagers de derde schuldbekentenis aan in een belastingfraudezaak die openbaar werd gemaakt door de Panama Papers, en wetgevers gebruikten de documenten om hun inspanningen te ondersteunen voor de goedkeuring van twee baanbrekende wetten die momenteel voor het Congres liggen: de Stop Tax Haven Abuse Act en de For the People Act, een maatregel voor stemrecht die "de meest gedurfde hervorming van de democratie sinds Watergate" wordt genoemd.
