De vernietiging van de oude stad Palmyra en de onthoofding van haar oudheidkundig hoofd, Khaled al-Asaad, in 2015 door de Islamitische Staat van Irak & Syrië (ISIS) staan nog vers in het geheugen van velen. Vanaf 2014 heeft de terroristische groep chaos veroorzaakt in het Midden-Oosten en delen van Afrika, gebieden geannexeerd aan hun zelfverklaarde wereldwijde kalifaat en onmetelijke vernietiging veroorzaakt, waaronder iconoclasme gericht op archeologische vindplaatsen en kunstwerken.
Palmyra is niet het enige slachtoffer van ISIS. Zes gecertificeerde culturele erfgoedsites van Syrië en drie van de culturele erfgoedsites van Irak zijn onderworpen aan de bulldozers, hamers en bommen van de groep in wat wordt beschouwd als een ongekende vernietiging in de geschiedenis. Wat even zorgwekkend is, is de enorme hoeveelheid geplunderde artefacten van deze sites die hun weg hebben gevonden naar Europese kunstmarkten, zowel legaal als illegaal. Bekend als "bloedantiquiteiten", zijn deze artefacten een belangrijke inkomstenbron voor ISIS, samen met smokkel van aardgas, losgeld voor gijzelaars en misbruik van liefdadigheidsorganisaties.
Plundering van Artefacten, een Miljardenbusiness
De terroristische groep heeft in maart 2019 hun laatste stukje grondgebied in Baghouz, Syrië verloren en is teruggebracht tot een enclave in de Syrische woestijn, maar geplunderde artefacten verschijnen nog steeds op Europese markten en in andere delen van de wereld. Ondanks de verschrikkelijke video's van de vernietiging van het culturele erfgoed van Syrië en Irak, stellen experts dat de tempels en gebouwen voor de camera worden verwoest om het bewijs van wat er wordt geplunderd te verbergen. ISIS had zelfs vergunningen verleend voor opgravingen op de verschillende historische locaties en had een afdeling voor oudheden opgericht.
Het is echt onmogelijk om te weten hoeveel de terroristische groep heeft verdiend en nog steeds verdient met dergelijke misdaden. Schattingen variëren van miljoenen tot enkele miljarden dollars, hoewel dit allemaal giswerk is. Er is ook geen manier om precies te achterhalen wat er ontbreekt.
Europa is de grootste kunstmarkt ter wereld wat betreft verkopen via handelaren, privéverkopen en veilingen, met ruwweg $11,5 miljard dollar aan antiquiteiten en kunstwerken die naar de lidstaten worden geïmporteerd, wat het uiteraard een gewilde hub maakt voor ISIS.
Wat is de Wereldwijde Waarde van de Illegale Markt van Cultureel Eigendom?
Naar schatting bedraagt de wereldwijde illegale markt van cultureel eigendom tussen de $6 en $8 miljard dollar per jaar. Het exacte aantal is echter onmogelijk te kennen. Interpol ontvangt jaarlijkse rapporten over diefstal van cultureel eigendom van minder dan de helft van haar lidstaten en weinig landen verzamelen statistieken over geplunderde artefacten uit musea, galerijen, privécollecties en archeologische vindplaatsen. Veel misdrijven blijven ook onopgemerkt, zoals onbekende antiquiteiten die door clandestiene gravers worden opgegraven en op zwarte markten worden verkocht.
EU's Strijd Tegen de Plunderingen van ISIS
De Europese Commissie, het Europees Parlement en Interpol hebben allemaal belangrijke stappen ondernomen om het fenomeen tegen te gaan door het creëren van wetten, richtlijnen, organisaties en taskforces. Naast het opstellen van relevante beleidskaders, werkt de Europese Unie ook nauw samen met internationale organisaties zoals Interpol, de Raad van Europa en de Verenigde Naties, en heeft zij het Actieplan van UNESCO voor Syrië gesteund, met name wat betreft de handel in culturele goederen. De EU heeft ook misdaad met culturele goederen opgenomen als een van de prioriteiten van de EU in de strijd tegen georganiseerde misdaad voor haar beleidscyclus 2022-2025 van EMPACT (European Multidisciplinary Platform Against Criminal Threats) – een multidisciplinaire en multi-agentschap samenwerking die georganiseerde misdaad op EU-niveau bestrijdt.
Europol is ook actief betrokken bij onderzoeken en vervolgingen, zoals blijkt uit de multinationale operaties bekend als Pandora die sinds 2017 hebben geleid tot de arrestatie van 185 personen en de terugvordering van 62.500 geplunderde en gestolen objecten.
De meest recente regelgeving, de 5de Anti-Witwasrichtlijn en de EU-Verordening betreffende de invoer en de import van culturele goederen, zijn opgesteld om de illegale handel in bloedantiquiteiten te verstoren.
Kunsthandel en de 5de Anti-Witwasrichtlijn
De 5de Anti-Witwasrichtlijn (5AMLD) trad in werking op 9 juli 2018 en moest door alle lidstaten uiterlijk op 10 januari 2020 in nationaal recht zijn omgezet. Het vervangt de 4de Anti-Witwasrichtlijn (4AMLD) en breidt de Know Your Customer (KYC)-vereisten uit tot de kunstindustrie. De nieuwe richtlijn vereist voornamelijk dat kunstgalerijen en veilinghuizen:
1. De identiteit verifiëren van elke persoon die een kunstwerk koopt van €10.000 euro of meer, inclusief gekoppelde transacties, ongeacht de betaalmethode. Dit voorkomt dat anonieme kopers hun identiteit verbergen achter persoonlijke agenten.
2. De bron van het vermogen van de cliënt identificeren als onderdeel van een verhoogd cliëntenonderzoek ten aanzien van de koper.
Er is echter al kritiek geuit op de nieuwe richtlijn. Veel kunstverkopers vinden dat het bedrag van €10.000 euro te laag is, wat kleine bedrijven schaadt die mogelijk moeite hebben met het beheren van de extra stappen die nodig zijn om een aankoop te voltooien en de handelaren belast met te veel administratie. Verhoogd cliëntenonderzoek zal kunstverkopers ook dwingen om persoonsgegevens van hun cliënten te verwerken, waardoor er behoefte ontstaat aan beleid en procedures om dergelijke gegevens te verwerken zoals vereist onder de AVG, en de administratieve taken toenemen. Hoewel het geen culturele goederen specificeert, is gestolen kunst van elke periode opgenomen in de 7e van de 22 gronddelicten van de 6de Anti-Witwasrichtlijn, die betrekking heeft op de illegale handel in gestolen en andere goederen. Een gronddelict wordt gedefinieerd als een misdrijf dat verband houdt met een groter misdrijf dat geldelijke opbrengsten genereert.
Hoeveel Is Er Gestolen door ISIS?
Naar schatting zijn sinds 2011 ongeveer 40.635 artefacten gestolen uit opslagplaatsen, gebedshuizen en musea in Syrië. Voorwerpen zoals schilderijen, sculpturen, Romeinse mozaïeken, beelden en Egyptische sarcofagen zijn in de loop der jaren op internationale kunstmarkten verschenen. Voordat ze hun bestemming bereiken, verscheept ISIS de voorwerpen vaak via Turkije, Libanon of de Verenigde Arabische Emiraten om hun land van herkomst te verdoezelen. Soms worden ze jaren vastgehouden voordat ze worden verkocht om de traceerbaarheid nog verder te bemoeilijken.
EU-Verordening betreffende de invoer en de import van culturele goederen
Formeel aangenomen op 17 april 2019 en in werking getreden op 27 juni 2019, heeft de EU-Verordening betreffende de invoer en de import van culturele goederen als hoofddoel het behoud van cultureel erfgoed, het voorkomen van het verlies van culturele goederen en het blokkeren van de verkoop van geplunderde artefacten om terrorisme te financieren. Opgesteld om de inconsistenties in wetgeving tussen Europese landen met betrekking tot de import van cultureel erfgoed aan te pakken, met name landen die minder strenge regelgeving hadden die criminele activiteiten aanmoedigden, stelt het een uniforme wet vast die in alle EU-landen van toepassing is. Hier zijn een aantal belangrijke punten die de Verordening behandelt:
1. Culturele goederen die ouder zijn dan 250 jaar en die elementen of producten zijn van archeologische opgravingen of historische monumenten, hebben een invoervergunning nodig.
2. Invoervergunningen moeten worden verkregen van een "bevoegde autoriteit van de lidstaat waar de culturele goederen onder een van de douaneregelingen van de Verordening worden geplaatst."
3. Alle invoergegevens worden opgeslagen in een EU-brede elektronische database die uiterlijk op 28 juni 2025 operationeel moet zijn.
4. Er wordt een nieuwe gemeenschappelijke definitie gepresenteerd van wat een cultureel goed is die een breed scala aan voorwerpen omvat met "grote artistieke, historische of archeologische waarde."
Critici hebben ook de nieuwe Verordening niet gespaard. Velen in de kunsthandel en de academische wereld zijn van mening dat de Europese wetgevers de problematiek verkeerd hebben begrepen. Hun belangrijkste punt van geschil is een studie die in 2017 in opdracht van de Europese Commissie is uitgevoerd, genaamd "Improving Knowledge on Illicit Trade in Cultural Goods in the EU" en gepubliceerd op 12 juli 2019 – drie maanden nadat de Verordening voor het eerst werd aangenomen. Velen geloven dat de EU de nieuwe wet heeft opgesteld zonder volledige kennis van de bevindingen van de studie en de oplossingen die deze voorstelde.
Op 28 december 2020 treedt artikel 3(1) in werking, dat de invoer verbiedt van culturele goederen die van het grondgebied van het land waar ze zijn gemaakt of ontdekt zijn verwijderd in strijd met de wetten en voorschriften van dat land.
Online Markt van Geplunderde Artefacten
De EU-wetgeving om de illegale markt van cultureel eigendom te verstoren is een stap in de goede richting, maar heeft weinig effect op de zwarte markten die online aanwezig zijn. Sinds het begin van hun schrikbewind heeft ISIS sociale media gebruikt om hun propaganda te verspreiden en criminelen te rekruteren, maar heeft ook platforms zoals Facebook gebruikt om hun geplunderde antiquiteiten te verkopen. Facebookgroepen die uitsluitend zijn opgericht voor de verkoop van dergelijke artefacten, werden jarenlang gemakkelijk opgezet en onderhouden. Sinds het begin van de Covid-19-pandemie zijn er ongeveer 5 nieuwe Facebookgroepen gelanceerd in het Midden-Oosten om geplunderde stukken te verhandelen, waarbij één groep in slechts één maand 120.000 leden verzamelde.
Ondanks talrijke pogingen van autoriteiten en instellingen om Facebook aan te sporen serieus actie te ondernemen, verwijderde de sociale mediagigant de groepen in de loop der jaren gewoon. Pas in juni van dit jaar heeft Facebook een beleid uitgebracht waarin staat: "We verbieden nu de ruil, verkoop of aankoop van alle historische artefacten op Facebook en Instagram."
Antiquiteiten van erfgoedsites uit Irak en Syrië zijn echter ook verkocht op anonieme zwarte markten op het Dark Web. ISIS is misschien teruggebracht tot een fractie, maar de hoge internationale vraag naar oude artefacten en het relatief lage risico van de verkoop ervan in vergelijking met andere illegale markten zoals drugs of wapens, zal de strijd tegen geplunderd cultureel eigendom nog jaren rekken.
