De Richtlijn inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid (CSDDD) van de EU trekt een duidelijke juridische grens tussen winst en schade. Door passende zorgvuldigheid op het gebied van milieu en mensenrechten te verankeren in de kern van de bedrijfsstrategie, herdefinieert de richtlijn wat het betekent om verantwoordelijk zaken te doen. Maar wat betekent dit in de praktijk voor bedrijven die actief zijn in de EU?
Voor veel bedrijven betekent de CSDDD een verschuiving van reactieve naleving naar proactief risicobeheer. Waar passende zorgvuldigheid voorheen risico voor het bedrijf betekende, omvat het nu ook risico's veroorzaakt door het bedrijf.
Laten we bekijken wat de CSDDD-regelgeving vereist en wat de waarschijnlijke impact zal zijn op bedrijven, toeleveringsketens en de verantwoordingsplicht van bedrijven in de hele EU.
 |  |  |  |
|---|---|---|---|
Bevorder duurzaam en verantwoord ondernemingsgedrag. | Verbeter de verantwoordingsplicht van bedrijven. | Vergroot transparantie en communicatie. | Creëer een gelijk speelveld in de hele EU. |
Wat is de CSDDD?
De CSDDD, of Richtlijn 2024/1760, introduceert een verplichte zorgvuldigheidsplicht voor bedrijven, die vereist dat bedrijven feitelijke en potentiële negatieve effecten op de mensenrechten en het milieu identificeren, voorkomen en aanpakken. Deze verantwoordelijkheid strekt zich uit over hun eigen activiteiten, dochterondernemingen en, waar relevant, in hun hele waardeketen, inclusief zakenpartners.
Daarnaast moeten grote bedrijven, naar beste vermogen, een klimaattransitieplan aannemen en uitvoeren dat is afgestemd op de EU-doelstelling van klimaatneutraliteit in 2050 in het kader van de Overeenkomst van Parijs, evenals de tussentijdse doelstellingen van de Europese Klimaatwet.
Het Omnibusvereenvoudigingspakket, voorgesteld in februari 2025, introduceert belangrijke wijzigingen in de CSDDD, waaronder het beperken van passende zorgvuldigheid tot directe zakenpartners en het verlengen van nalevingstermijnen om de last voor bedrijven te verlichten.
De CSDDD werkt samen met de Richtlijn duurzaamheidsrapportage (CSRD) om duurzaamheid en transparantie in EU-waardeketens te verbeteren. Terwijl de CSRD zich richt op het rapporteren over sociale en milieueffecten, risico's en kansen, verplicht de CSDDD bedrijven om actief de mensenrechten- en milieueffecten binnen hun activiteiten en toeleveringsketens aan te pakken.
Voor wie is de CSDDD van toepassing?
De CSDDD is van toepassing op grote bedrijven, waaronder:
In de EU gevestigde bedrijven met meer dan 1.000 werknemers en een wereldwijde netto-omzet van meer dan € 450 miljoen, en bedrijven in sectoren met een hoog risico (bv. textiel, landbouw, mijnbouw) met meer dan 250 werknemers en een wereldwijde netto-omzet van meer dan € 40 miljoen, op voorwaarde dat ten minste de helft van hun omzet uit deze sectoren afkomstig is.
Niet-EU-bedrijven die een netto-omzet van meer dan € 150 miljoen genereren binnen de EU, ongeacht hun wereldwijde activiteiten.
De voorgestelde regels zijn niet van toepassing op kleine midcap-bedrijven (SMC's) en kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's), hoewel de richtlijn ondersteunende en beschermende bepalingen biedt voor kmo's en SMC's met minder dan 500 werknemers, waarbij hun potentiële indirecte rol als zakenpartners in waardeketens wordt erkend.
Wat zijn de belangrijkste zorgvuldigheidsverplichtingen van de CSDDD?
In de praktijk vereist de CSDDD dat grote bedrijven een risicogebaseerd zorgvuldigheidsproces integreren in het bedrijfsbeheer. Zij moeten:
1. Zorgvuldigheid integreren in het bestuur: duidelijke beleidslijnen, gedragscodes en risicobeheersystemen op alle niveaus van het bedrijf verankeren. Het bestuur en het management moeten toezicht houden op duurzaamheidsrisico's.
2. Risico-identificatie en -beoordeling: systematisch feitelijke of potentiële negatieve effecten ("knelpunten") in kaart brengen en identificeren in hun activiteiten, dochterondernemingen en upstream-leveranciers. Bedrijven moeten effecten prioriteren op basis van ernst en waarschijnlijkheid, waarbij ze zich richten op gebieden waar ze aanzienlijke invloed hebben.
3. Effecten voorkomen en beperken: passende maatregelen kunnen bestaan uit herziene inkoopbeleidslijnen, leveranciersbetrokkenheid, contractuele vereisten (bv. nalevingsclausules of auditrecht), investeringen in schonere technologieën of herontworpen processen.
4. Herstel: voor daadwerkelijk veroorzaakte schade moeten bedrijven herstel bieden aan de getroffen partijen. Dit kan compensatie, medische of juridische ondersteuning, herstel van rechten of andere corrigerende maatregelen omvatten. De richtlijn staat expliciet toe dat slachtoffers civielrechtelijk verhaal zoeken, waardoor bedrijven aansprakelijk worden voor schadevergoeding als de zorgvuldigheidsplicht wordt geschonden.
5. Klachtenmechanismen: toegankelijke, transparante meldings- en klachtenprocedures opzetten voor belanghebbenden (werknemers, gemeenschappen, ngo's) om zorgen te uiten of misstanden te melden. Bedrijven moeten vertrouwelijkheid en niet-vergeldingsmaatregelen voor klagers waarborgen.
6. Monitoring en evaluatie: periodieke beoordelingen van het zorgvuldigheidsproces uitvoeren (minstens jaarlijks) om te verifiëren dat maatregelen worden geïmplementeerd en effectief zijn.
7. Openbare communicatie: Bedrijven moeten openbaar rapporteren over hun inspanningen en bevindingen op het gebied van passende zorgvuldigheid. Specifiek moeten zij "openbaar communiceren over passende zorgvuldigheid" via hun CSRD-duurzaamheidsverslagen (indien van toepassing) of een aparte jaarlijkse verklaring op hun website. Rapporten moeten geïdentificeerde risico's en effecten, genomen maatregelen (inclusief eventuele transitieplannen) en maatstaven voor vooruitgang dekken.
Als er ondanks preventie een negatief effect optreedt, moet het bedrijf dit stoppen of minimaliseren en de schade herstellen. Waar mitigatie faalt, kunnen contracten als laatste redmiddel worden opgeschort of beëindigd.
Wat zijn de milieu-zorgvuldigheidsverplichtingen van de CSDDD?
De milieuplicht van de CSDDD vereist dat bedrijven milieuschade aanpakken naast mensenrechten, wat de EU-prioriteiten (klimaat, biodiversiteit, vervuiling) weerspiegelt.
Grote bedrijven moeten een gedetailleerd klimaattransitieplan aannemen en uitvoeren dat is afgestemd op de Overeenkomst van Parijs en EU-klimaatneutraliteit in 2050. Het plan moet wetenschappelijk onderbouwde, tijdsgebonden broeikasgasreductiedoelstellingen bevatten voor 2030 en elke vijf jaar daarna.
Bedrijven moeten rekening houden met alle blootstellingen aan fossiele brandstoffen en concrete maatregelen nemen (bv. energie-efficiëntie, hernieuwbare energie, verschuivingen naar koolstofarme producten) om deze doelstellingen te bereiken.
Bedrijven moeten ook "negatieve effecten op de biologische diversiteit vermijden of minimaliseren." In de praktijk moeten bedrijven risico's voor ecosystemen en soorten in hun waardeketen identificeren (bv. ontbossing, landconversie, habitatverlies) en stappen ondernemen om aantasting te voorkomen.
De richtlijn verbiedt ook "meetbare milieuaantasting" die het menselijk welzijn bedreigt. Dit omvat schadelijke bodemveranderingen, water- of luchtvervuiling, giftige emissies, overmatige uitputting van hulpbronnen, ontbossing, enz. Bedrijven moeten ervoor zorgen dat hun activiteiten geen substantiële schade toebrengen aan schoon drinkwater, gezonde bodem, toegang tot sanitaire voorzieningen of ecosysteemdiensten.
De richtlijn verbiedt ook "meetbare milieuaantasting" die het menselijk welzijn bedreigt. Dit omvat schadelijke bodemveranderingen, water- of luchtvervuiling, giftige emissies, overmatige uitputting van hulpbronnen, ontbossing, enz. Bedrijven moeten ervoor zorgen dat hun activiteiten geen substantiële schade toebrengen aan schoon drinkwater, gezonde bodem, toegang tot sanitaire voorzieningen of ecosysteemdiensten.
De toezichthouders van de lidstaten zullen deze plannen beoordelen (minstens jaarlijks) en bedrijven moeten ze jaarlijks bijwerken om de voortgang te volgen.
Wat zijn de mensenrechten-zorgvuldigheidsverplichtingen van de CSDDD?
De CSDDD vereist respect voor fundamentele arbeids- en burgerrechten in wereldwijde waardeketens. Bedrijven moeten zorgen voor eerlijke en veilige arbeidspraktijken in hun activiteiten en toeleveringsketens.
Dit omvat respect voor de IAO-kernrechten: vrijheid van vereniging en collectief onderhandelen, uitbanning van discriminatie en gelijke beloning voor gelijk werk, en het recht op veilige, gezonde arbeidsomstandigheden.
De bijlage van de richtlijn verbiedt specifiek "ongelijke behandeling in werkgelegenheid" (met inbegrip van ongelijke beloning en discriminatie) en vereist dat bedrijven kwesties zoals intimidatie, kinderarbeid en lonen aanpakken in hun zorgvuldigheidsproces.
Bovendien benadrukt overweging (39) de noodzaak van gedragscodes voor inkoop, werkgelegenheid en aankoop, en voor overleg met vakbonden en werknemersvertegenwoordigers. In de praktijk betekent dit dat bedrijven fabrieken en boerderijen van leveranciers moeten auditen op naleving van de arbeidswetgeving, moeten zorgen voor leefbare lonen of inkomens, en moeten samenwerken met lokale belanghebbenden om de omstandigheden te verbeteren. De CSDDD verbiedt elke vorm van "gedwongen of verplichte arbeid," zoals gedefinieerd door IAO-Verdrag 29. Het verbiedt ook slavernij, dienstbaarheid en mensenhandel. Bedrijven moeten ervoor zorgen dat hun activiteiten en leveranciers vrij zijn van schuldslavernij, gedwongen arbeid of het inhouden van identiteitsdocumenten. Als gedwongen arbeid wordt ontdekt, moeten bedrijven stoppen met inkopen van die bron en de situatie herstellen.
Naast het bovenstaande somt de bijlage van de richtlijn veel internationaal erkende rechten op die bedrijven moeten handhaven. Deze omvatten het recht op land- en hulpbronnenzekerheid, het recht van inheemse gemeenschappen, respect voor burgerlijke en politieke rechten, en meer.
Wanneer treedt de CSDDD in werking?
De CSDDD is in werking getreden op 25 juli 2024 en de lidstaten hebben tot 26 juli 2026 de tijd om de richtlijn om te zetten in nationale wetgeving. De verplichtingen zullen in fasen van toepassing zijn op bedrijven, afhankelijk van hun omvang en omzet:
Vanaf 2027 is de richtlijn van toepassing op EU-bedrijven met meer dan 5.000 werknemers en een wereldwijde omzet van meer dan € 1,5 miljard, evenals op niet-EU-bedrijven met een EU-omzet van meer dan € 1,5 miljard.
Vanaf 2028 wordt de richtlijn uitgebreid naar EU-bedrijven met meer dan 3.000 werknemers en een wereldwijde omzet van meer dan € 900 miljoen, en naar niet-EU-bedrijven met een EU-omzet van meer dan € 900 miljoen.
Tegen 2029 is de richtlijn van toepassing op EU-bedrijven met meer dan 1.000 werknemers en een wereldwijde omzet van meer dan € 450 miljoen, samen met niet-EU-bedrijven die een omzet van meer dan € 450 miljoen genereren binnen de EU.
